Dijital Telif Hakları Kanun Teklifi, haber içeriklerinin izinsiz dolaşımına karşı yeni bir telif düzeni kurmayı amaçlıyor. Dijital platform gelirlerinden gazetecilere pay verilmesini ve yapay zekâ içeriklerinin denetime tabi tutulmasını öngören teklifte “yapay zekâ” tanımı da yapıldı.
Dijital Telif Hakları Kanun Teklifi, Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) İzmir Milletvekili Tuncay Özkan tarafından 10 Aralık’ta Meclis’e sunuldu.
Teklif, dijital ortamlarda üretilen ve dolaşıma giren içeriklere ilişkin telif rejimini yeniden tanımlamayı amaçlıyor. Bu kapsamda; haber içerikleri, sanat eserleri, ikincil haklar ve yapay zekâ tarafından üretilen içerikler dâhil olmak üzere geniş bir alanı kapsarken, dijital platformlara da yeni ve bağlayıcı yükümlülükler öngörüyor.
Amaç ve kapsam: Dijital ortama özgü telif koruması
Kanun teklifinin 1’inci maddesi, düzenlemenin temel amacını açık biçimde ortaya koyuyor: Dijital ortamlarda telif haklarını korumak, kamu yararı taşıyan içeriklerin erişilebilirliğini sağlamak ve ifade özgürlüğü ile telif koruması arasında denge kurmak. Bu maddeyle birlikte, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun dijital ortama uygulanmasında ortaya çıkan boşlukların, özel hükümlerle doldurulması hedefleniyor.
2’inci maddede ise “dijital içerik”, “aracı hizmet sağlayıcı”, “otomatik içerik tanıma sistemi (OİTS)”, “çok büyük çevrimiçi platform eşiği” ve “yapay zekâ” gibi kavramlar ayrıntılı biçimde tanımlanıyor. Özellikle yapay zekânın telif hakkı oluşturabilecek içerik üretim süreçlerini de kapsayacak şekilde tanımlanması, teklifin dikkat çeken yeniliklerinden biri olarak öne çıkıyor.
Kanundaki yapay zekâ tanımı şöyle:
3’üncü madde: İzinsiz kopyalamak ve paylaşmak telif hakkı ihlali sayılacak
Teklifin 3’üncü maddesi, eser sahiplerinin mali ve manevi haklarının dijital ortamdaki kullanımlar için de geçerli olduğunu açıkça hükme bağlıyor. Bu maddeye göre; bir eserin dijital mecralarda izinsiz olarak kopyalanması, dağıtılması, umuma iletilmesi veya yeniden düzenlenmesi telif hakkı ihlali sayılıyor.
Aynı maddede, yapay zekâ tarafından üretilen veya yeniden kullanılan içeriklerde eser sahipliği ve hak ihlallerinin Telif Hakkı İzleme Kurulu tarafından resen denetlenmesi öngörülüyor.
Haber içerikleri için lisanslama zorunluluğu: İçerik sahibine yüzde 30 pay
Teklifin en tartışmalı ve kritik başlıklarından biri haber içeriklerine ilişkin düzenlemeler. 4’üncü madde, basın yayıncılarına ait haber metinleri, makaleler ve görsellerin; arama motorları ve dijital platformlar tarafından doğrudan veya dolaylı biçimde kamuya sunulmasını, lisanslama anlaşmalarına bağlıyor.
Bu maddede yer alan en çarpıcı düzenlemelerden biri, platformlarla yapılan lisans anlaşmalarından elde edilen gelirin en az %30’unun muhabir, yazar ve foto-video habercilere müellif payı olarak dağıtılması zorunluluğu. Asgari pay oranının toplu sözleşmelerle artırılabilmesi de ayrıca düzenleniyor.
Aynı maddede, kısa alıntılar ve başlıkların, ilgili habere bağlantı verilmesi ve eser sahibinin maddi menfaatlerine zarar vermemesi koşuluyla istisna kapsamında olduğu belirtilerek, basın özgürlüğü ve kamuoyunun haber alma hakkına atıf yapılıyor.
Dijital platformlara yeni sorumluluklar: Gelir paylaşımı adil yürütülmeli
5’inci madde ise aracı hizmet sağlayıcıların yükümlülüklerini ayrıntılı biçimde düzenliyor. Buna göre, günlük ortalama tekil kullanıcı sayısı 250 bini geçen veya yıllık brüt geliri yine Kurul tarafından belirlenecek eşiği aşan platformlar,
- Otomatik içerik tanıma sistemleri kurmak,
- Telif ihlallerini önlemek ve ihlal içeren içerikleri kaldırmak,
- Gelir paylaşımını şeffaf ve adil biçimde yürütmek,
- Lisans müzakerelerini ayrımcı olmayan esaslarla gerçekleştirmek,
- Bildirim-kaldırma ve itiraz mekanizmalarını işletmek,
- Yıllık şeffaflık raporları sunmak zorunda olacak.
Madde, bu yükümlülüklerin genel gözetim ya da sansür anlamına gelmeyeceğini vurgularken, küçük ölçekli platformlar için kademeli uyum süreci ve teknik destek mekanizmaları öngörüyor.
Adil kullanım ve istisnalar
6’ncı maddede, çeşitli alanlar için adil kullanım istisnaları tanımlanıyor. Buna göre, aşağıdaki durumlarda telif hakkı sahibinin izni aranmaksızın bir eser veya içeriğin sınırlı ölçüde kullanılması adil kullanım sayılacak
- Eğitim ve bilimsel araştırma,
- Eleştiri, yorum ve parodi,
- Haber bildirimi,
- Arşivleme ve koruma,
- Engellilerin erişimi.
Bu istisnaların sınırları belirlenirken; kullanım amacı, kullanılan kısmın oranı ve eser sahibinin potansiyel pazarına etkisi gibi kriterler esas alınıyor. Böylece telif koruması ile toplumsal yarar arasında denge kurulması amaçlanıyor.
Yeni kurumlar: İzleme, tahkim ve kayıt sistemi
Teklif, öğrenme ve denetim mekanizmalarını kurumsallaştırmayı da hedefliyor.
7 ve 8’inci maddeler, Telif Hakkı İzleme Kurumu, Yönetim Kurulu ve Telif Uyuşmazlık Tahkim Komisyonu’nun kurulmasını öngörüyor. Teklife göre bu yapılar, telif ihlallerine ilişkin şikâyetleri değerlendirecek, lisanslama uyuşmazlıklarını çözecek ve Ulusal Dijital Eser Kayıt Sistemi’ni işletecek.
Yaptırımlar ve teşvikler
9’uncu maddede, yükümlülüklerini yerine getirmeyen aracı hizmet sağlayıcılar için Türkiye gelirlerinin yüzde 1′, ila yüzde 5’i arasında idari para cezası düzenleniyor. Tekrar eden veya ağır ihlallerde bu oranın yüzde 10’a kadar çıkarılabilmesi öngörülüyor.
Buna karşılık 10’uncu madde ise telif haklarına uyum sağlayan ve adil gelir paylaşımı modelleri geliştiren platformlar için teşvik mekanizmaları öngörüyor.
